Almanya’da emeklilik reformu krizi: İşte bilmeniz gerekenler...

Almanya’da uzun süredir beklenen emeklilik reformu, henüz resmen açıklanmadan ülkenin en hararetli gündemlerinden biri hâline geldi. Emeklilik Reform Komisyonu’nun salı günü duyurması beklenen öneriler, sistemin neredeyse bütün temel taşlarını tartışmaya açıyor.

Bild’in haberine göre komisyon, 45 yıl prim ödeyenlere tanınan kesintisiz erken emeklilik hakkının kaldırılması konusunda uzlaştı. Kamuoyunda ‘63 yaşında emeklilik’ olarak bilinen bu model, Angela Merkel döneminde yürürlüğe girmişti. Ancak uygulama bugün artık doğrudan 63 yaş anlamına gelmiyor. Yaş sınırı kademeli olarak yükseldiği için bu hak, doğum yılına göre daha ileri yaşlarda kullanılabiliyor.

Yeni planda bu kesintisiz erken emeklilik hakkı sona erecek. Buna karşılık, bedensel olarak ağır işlerde çalışanlar için malulen emekliliğe geçişin kolaylaştırılması hedefleniyor. Böylece yıllarca fiziksel yıpranma yaşayan bir çalışanın, artık işini yapamayacak hâle geldiğinde başka bir masa başı iş aramak zorunda kalmadan malulen emekliliğe geçebilmesinin önü açılacak.

Erken emeklilik bitmiyor ama pahalılaşıyor

Komisyonun hedef aldığı hak, 45 yıl prim ödeyenlerin kesintisiz erken emekli olabilmesini sağlayan model. Bunun dışında, en az 35 yıl sigortalı olanların kesintili erken emekliliği ayrı bir başlık olarak duruyor.

Mevcut sistemde en az 35 yıl sigortalı olanlar, 63 yaşından itibaren erken emekli olabiliyor. Ancak erken ayrıldıkları her ay için emekli maaşlarından yüzde 0,3 oranında kalıcı kesinti yapılıyor. Normal emeklilik yaşı 67 olan bir kişi 63 yaşında emekli olmak isterse, maaşındaki kesinti yüzde 14,4’e kadar çıkabiliyor. Reformdan sonra bu yolun nasıl şekilleneceği ise yasa taslağında netleşecek.

Reformun en çok tartışılan başlıklarından biri ise emeklilik yaşının yaşam süresine bağlanması. Almanya’da 2031’den itibaren standart emeklilik yaşı 67 olacak. Komisyon, bundan sonraki dönemde ortalama yaşam süresi arttıkça emeklilik yaşının da kademeli biçimde yükselmesini öneriyor.

Kaynaklara yansıyan hesaplamalara göre emeklilik yaşı 2041’de 67,5’e, 2051’de ise 68’e çıkabilir. Sonraki yıllarda artışın yaklaşık her 10 yılda yarım yıl olması bekleniyor. Bu nedenle bugünün genç kuşakları, bugünkü çalışanlara göre daha geç emekli olacak.

Bild’in aktardığı komisyon tahminlerine göre bugün 51 yaşında olanların 67,5 yaşında, 42 yaşında olanların 68 yaşında, 32 yaşında olanların ise 68,5 yaşında emekli olması bekleniyor. Bugün 23 yaşında olanlar için emeklilik yaşı 69’a çıkabilir. Mevcut tahminler gerçekleşirse, 70 yaşına kadar çalışacak ilk kuşak 2022 doğumlular olacak.

Gerekçe demografik baskı

Reformun temel gerekçesi, Almanya’da insanların daha uzun yaşaması ve emeklilikte geçirilen sürenin artması. 1986’da ortalama emeklilik süresi 13,4 yılken bugün bu süre 20,7 yıla çıktı. Bu durum, emeklilik kasası üzerindeki yükü büyütüyor.

Başbakan Friedrich Merz de reformların kaçınılmaz olduğunu savunuyor. Merz’e göre hükûmet, ‘bir şeyleri değiştirmekten zevk aldığı için’ değil, mevcut sistemin ayakta kalması için adım atmak zorunda. Başbakan, değişimin doğru anlatılması gerektiğini belirterek birçok kazanımın korunabilmesi için bazı alanlarda yenilenmenin şart olduğunu söyledi.

Merz, emeklilik başlığının yanında sağlık, bakım ve vergi reformlarının da gündemde olduğunu ifade etti. Ancak somut ayrıntılara girmedi. Başbakan, özellikle sanayi istihdamına dikkat çekti ve Almanya’nın ayda 10 bin ila 15 bin sanayi işi kaybettiğini belirterek bunun kabul edilemeyeceğini söyledi.

Borsa destekli yeni emeklilik ayağı geliyor

Komisyonun bir diğer dikkat çekici önerisi, sermaye destekli yeni bir emeklilik ayağı kurulması. Buna göre 2028’den itibaren emeklilik primlerinin bir bölümü sermaye piyasalarında değerlendirilecek.

İlk aşamada brüt ücretin yüzde 1’i bu sisteme aktarılacak. Bunun yarısını çalışan, yarısını işveren ödeyecek. Daha sonra oran toplam yüzde 2’ye çıkarılacak. Bu kez çalışan ve işveren yüzde 1’er katkı yapacak.

Modelin İsveç örneğine benzer şekilde uzun vadeli yatırım getirileriyle emekli maaşlarını desteklemesi hedefleniyor. Hükûmet çevrelerinde, bu sistemin ilerleyen yıllarda toplam emeklilik seviyesini yeniden yüzde 50’ye yaklaştırabileceği beklentisi var.

Ancak bu başlık da ciddi soru işaretleri yaratıyor. Borsa değer kaybederse emeklilik gelirlerinin nasıl korunacağı henüz net değil. Destekleyen uzmanlar, yatırımların onlarca yıllık bir süreye yayılması nedeniyle uzun vadede olumlu sonuç alınabileceğini savunuyor. Eleştirenler ise emekli maaşlarının piyasa dalgalanmalarına bağımlı hâle geleceği görüşünde.

Memurlar tartışmanın dışında değil

Komisyonun önerilerine göre Federal Meclis ve eyalet parlamentolarındaki milletvekilleri, serbest meslek sahipleri ve anonim şirket yönetim kurulu üyeleri emeklilik kasasına ödeme yapacak. Bu adım, sistemin finansman tabanını genişletmeyi amaçlıyor.

Memurlar konusunda ise tablo henüz net değil. Bazı kaynaklara göre memurların doğrudan ve hemen yasal emeklilik sistemine alınması öngörülmüyor. Ancak yeni memurların uzun vadede sisteme dâhil edilmesi, memuriyetin yalnızca kamusal yetki gerektiren görevlerle sınırlandırılması ve memur emekliliği hesabının değiştirilmesi gibi seçenekler tartışılıyor.

CDU’nun Yaşlılar Birliği Başkanı Hubert Hüppe de memurların sisteme bir şekilde katkı sunması gerektiğini söyledi. Hüppe’ye göre memurlar yasal emeklilik sigortasına ödeme yapmayacaksa, emekli aylıklarının hesaplanma biçimi değiştirilebilir. Memur emekliliğinin yalnızca son ve genellikle en yüksek maaş kademesine göre değil, tüm meslek hayatındaki gelir geçmişine göre hesaplanması gündeme gelebilir.

Minijob dönemi daralabilir

Reform paketinde minijobların büyük ölçüde kaldırılması da yer alıyor. Almanya’da düşük ücretli ve sınırlı sosyal güvenlik yükümlülüğü bulunan bu işler, uzun süredir özellikle kadınlar arasında yaygın biçimde kullanılıyor.

Komisyon, minijob modelinin büyük ölçüde sona ermesini ve yalnızca öğrenciler için korunmasını öneriyor. Amaç, özellikle ev işleri ve çocuk bakımı nedeniyle yalnızca minijoblarda çalışan kadınların düzenli istihdama geçmesini sağlamak. Böylece yaşlılık yoksulluğu riskinin azaltılması hedefleniyor.

Bu öneriye destek verenler de var, itiraz edenler de. Destekleyenler, minijobların uzun vadede düşük emekli maaşına yol açtığını söylüyor. Eleştirenler ise modelin daraltılmasının kayıt dışı çalışmayı artırabileceği uyarısında bulunuyor.

Sendikalardan sert tepki

Hizmet sendikası Verdi, komisyonun önerilerine en sert tepki gösteren yapılardan biri oldu. Verdi Başkanı Frank Werneke’ye göre planların büyük bölümü doğrudan uygulanmaya uygun değil ve çalışanların günlük hayatındaki gerçek yükleri görmezden geliyor.

Sendika, özellikle emeklilik yaşının yükseltilmesine karşı çıkıyor. Werneke, birçok meslekte fiziksel ve psikolojik yükün çok ağır olduğunu belirterek 67 yaşın bile pek çok çalışan için ulaşılması zor bir sınır olduğunu söyledi.

Verdi, 45 yıl prim ödeyenler için kesintisiz erken emeklilik hakkının kaldırılmasına da tepki gösterdi. Werneke’ye göre bu adım, uzun yıllar çalışan insanların emeğine saygısızlık anlamına geliyor.

Buna karşılık Verdi, pakette bazı olumlu başlıklar bulunduğunu da kabul ediyor. Minijobların kaldırılması, milletvekilleri ile serbest meslek sahiplerinin yasal emeklilik sistemine dâhil edilmesi sendikanın desteklediği öneriler arasında. Ancak Werneke’ye göre paketin genel yönü yanlış.

Uzmanlara göre paket cesur değil

Ekonomi çevrelerinden gelen eleştiriler ise farklı bir yerden yükseliyor. Bazı uzmanlar, önerilerin çalışanlar açısından ağır sonuçlar doğurabileceğini söylerken, bazıları paketin Almanya’nın karşı karşıya olduğu mali baskı düşünüldüğünde yeterince cesur olmadığını savunuyor.

Handelsblatt’a konuşan Gabriel Felbermayr, öneri paketinin Almanya’daki mali dengesizlik ve toplumdaki belirsizlik dikkate alındığında büyük reform hamlesi sayılamayacağını söyledi. Felbermayr’a göre geçmiş yıllarda alınan bazı yanlış kararlardan geri dönme cesareti gösterilmiyor.

Alman Ekonomi Araştırmaları Enstitüsü Başkanı Marcel Fratzscher de Rheinische Post’a yaptığı açıklamada önerilerin genel olarak doğru yöne gittiğini, ancak fazla temkinli kaldığını belirtti. Fratzscher’e göre paket üç temel sorunu çözmüyor: yaşlılık yoksulluğu, genç kuşak üzerindeki ağır yük ve sistemdeki adalet dengesizliği.

CDU içinde destek, muhalefette itiraz var

Reform tartışması siyaseti de böldü. CDU’nun Yaşlılar Birliği Başkanı Hubert Hüppe, komisyonun uzlaşmasını olumlu karşıladı. Hüppe, önerilerin ılımlı göründüğünü ve hükûmetin bunları birlikte uygulaması gerektiğini söyledi.

Hüppe’ye göre koalisyon ortakları artık tartışmayı bırakıp zor kararları birlikte alabileceğini göstermeli. Ancak CDU’lu siyasetçi, düşük gelirli çalışanlar için özel koruma gerektiği uyarısında da bulundu. Ona göre bir insan ömür boyu çalışmasına rağmen yaşlılıkta temel sosyal yardıma muhtaç kalmamalı.

Muhalefetten ise daha sert açıklamalar geldi. AfD’nin Federal Meclis’te çalışma ve sosyal işler sözcüsü René Springer, planları çalışanların sırtına yüklenen bir emeklilik politikası olarak nitelendirdi. Springer, yalnızca politikacıların yasal emeklilik sigortasına dâhil edilmesi fikrini olumlu buldu.

Sol Parti Federal Meclis Grup Başkanı Sören Pellmann ise önerileri doğrudan emeklilik kesintisi olarak değerlendirdi. Pellmann’a göre emeklilik yaşının yükseltilmesi ve uzun süre sigortalı çalışanlara tanınan erken emeklilik hakkının kaldırılması, çalışanların aleyhine bir tablo yaratıyor. Sol Parti, sermaye destekli emeklilik ayağına da karşı çıkıyor. Parti, bu modelin emekli maaşlarını kira gelirlerine, bakım maliyetlerine ve borsa hareketlerine bağımlı hâle getireceğini savunuyor.

Gençler karar masasında yer istiyor

Tartışmanın bir diğer boyutu da kuşak adaleti. Partiler üstü Siyasette Kuşak Adaleti Girişimi, emeklilik reformu gibi geleceği doğrudan ilgilendiren kararlarda gençlerin de söz hakkı olması gerektiğini açıkladı.

Girişime göre demografik değişimin maliyeti yalnızca genç kuşağın sırtına yüklenmemeli. Bunun için emeklilik sisteminde sürdürülebilirlik faktörüne geri dönülmesi, standart emeklilik hesabının gerçek çalışma sürelerine göre uyarlanması ve yasal emeklilik dışındaki ek güvence yollarının güçlendirilmesi isteniyor.

Genç siyasetçiler, emeklilik reformunun yalnızca bugünün emeklilerini değil, bugünün çocuklarının ve gençlerinin çalışma hayatını da belirleyeceğini vurguluyor.

Koalisyonu zor bir süreç bekliyor

Başbakan Friedrich Merz ve Çalışma Bakanı Bärbel Bas, komisyonun uzlaşması hâlinde önerileri büyük ölçüde yasalaştırmak istediklerini daha önce dile getirmişti. Bundan sonraki aşamada Çalışma Bakanlığı’nın önerileri yasa taslağına dönüştürmesi bekleniyor. Tasarı daha sonra Federal Meclis’te görüşülecek.

Ancak süreç kolay görünmüyor. Hükûmet, emeklilik sisteminin ayakta kalması için değişimin zorunlu olduğunu savunuyor. Sendikalar ve muhalefet ise bunun çalışanların daha uzun süre çalışması, daha geç emekli olması ve bazı haklarını kaybetmesi anlamına geldiğini söylüyor.

Almanya’da emeklilik reformu, artık teknik bir sosyal güvenlik başlığı olmaktan çıktı. Tartışma, kimin ne kadar çalışacağı, kimin ne kadar yük taşıyacağı ve gelecek kuşakların nasıl bir emeklilik sistemiyle karşılaşacağı sorusuna dönüştü.