Kadmiyum alarmı Meclise taşınıyor

Fransa’da kanserle bağlantılı toksik ağır metal kadmiyumla ilgili kriz büyüyor. Günlük gıdalarda da bulunabilen kadmiyuma maruziyet konusunda sağlık uyarıları artarken, konu 14 Mayıs’ta parlamentoda ele alınacak bir yasa teklifiyle siyasi sınav noktasına geldi.

RFI’nin aktardığına göre 9 Nisan’da başlatılan yurttaş dilekçesinde, hükûmete kadmiyuma maruziyeti ‘gecikmeden’ azaltma çağrısı yapıldı. Dilekçede, yıllardır süren siyasi hareketsizlik ‘haklı gösterilemez’ olarak nitelendirildi.

Fransa Ulusal Sağlık ve Gıda Güvenliği Ajansı Anses, mart ayında yayımladığı uyarıda, ülkede nüfusun neredeyse yarısının önerilen güvenli seviyelerin üzerinde kadmiyuma maruz kaldığını bildirdi.

Çocuklar da risk altında

Anses’e göre kadmiyum maruziyeti tüm yaş gruplarını etkiliyor. Buna çok küçük çocuklar da dâhil. Kurum, çocukların üçte birinden fazlasında kadmiyum seviyesinin kabul edilebilir günlük sınırların üzerinde olduğunu açıkladı.

Kadmiyum, Uluslararası Kanser Araştırmaları Ajansı tarafından kanserojen olarak sınıflandırılıyor. Bu ağır metal; üreme sorunları, nörolojik bozukluklar ve kalp-damar hastalıklarıyla da ilişkilendiriliyor.

Vücuda giren kadmiyum zamanla birikiyor ve kolay atılamıyor. Bu nedenle uzun süreli maruziyet, halk sağlığı açısından ciddi risk oluşturuyor.

Kadmiyum sofraya nasıl geliyor?

Fransa’daki maruziyetin temel kaynağı gıdalar. Ekmek, makarna, bisküvi, pirinç ve patates gibi sık tüketilen ürünler kadmiyumun gıda zincirine girdiği başlıca alanlar arasında yer alıyor.

Sigara içenler ayrıca tütün yoluyla da kadmiyuma maruz kalıyor.

Uzmanlara göre sorunun arkasında Fransa’nın tarım modeli bulunuyor. Fransa, Avrupa’da fosfatlı gübreleri en çok kullanan ülke. Bu gübreler onlarca yıldır tarım arazilerine uygulanıyor.

Fosfatlı gübrelerin içinde kadmiyum bulunuyor. Metal zamanla toprakta birikiyor, bitkiler tarafından emiliyor ve gıda zincirine giriyor.

Fosfatın önemli bölümü Fas’tan geliyor

Fransa’nın fosfat ihtiyacının büyük bölümü Fas’tan karşılanıyor. Fas, dünyanın en büyük fosfat rezervlerinden bazılarına sahip. Ancak bu rezervlerin bir bölümünde kadmiyum oranı yüksek.

Bu nedenle Fransa’daki kadmiyum seviyeleri, İtalya’nın iki katına, ABD’nin ise üç katına kadar çıkabiliyor.

Fransa Halk Sağlığı Kurumu Santé Publique France’a göre ülkedeki ortalama kadmiyum kirliliği 2006-2016 arasında neredeyse iki katına çıktı.

Kurum, 2021’den bu yana kadmiyum maruziyeti ile Fransa’da pankreas kanseri vakalarındaki sert artış arasında olası bir bağlantıdan da şüpheleniyor.

“Sağlıkta saatli bomba” uyarısı

Geçen yıl haziranda bir grup hekim, başbakana ve sağlık, tarım ile ekolojik dönüşüm bakanlarına mektup gönderdi. Hekimler, kadmiyum maruziyetini ‘sağlıkta saatli bomba’ olarak nitelendirdi ve acil önlem istedi.

Avrupa Birliği’nde fosfatlı gübrelerde kadmiyum sınırı kilogram başına 60 miligram. 2035 hedefi ise bu sınırın 20 miligrama indirilmesi.

Fransa’da ise hâlâ kilogram başına 90 miligrama kadar izin veriliyor. Anses, 2019’dan bu yana Fransa’nın en kısa sürede 20 miligram sınırına geçmesini istiyor.

Tarım Bakanlığı, Ekim 2023’te sınırın düşürülmesi için istişare başlattı. Ancak bugüne kadar somut karar alınmadı.

Lobi, jeopolitik ve çiftçi tepkisi

Gazeteci Martin Boudot, 2021’de yayımlanan ‘Vert de Rage: Engrais Maudits’ adlı araştırma belgeselinde fosfatlı gübrelerle bağlantılı kadmiyum kirliliğini incelemişti.

Boudot, RFI’ye yaptığı açıklamada fosfatlı gübre sektörünün çok güçlü lobi faaliyeti yürüttüğünü söyledi.

Rusya’nın Ukrayna’yı işgali de süreci zorlaştırdı. 2022’de daha düşük kadmiyumlu gübrelere yönelmenin, Rusya gibi kaynaklara bağımlılığı artırabileceği gerekçesiyle daha sıkı kurallar ertelendi.

Boudot’ya göre bir başka engel de çiftçilerin tepkisinden duyulan korku. Fransa’da tarım sektörünün öfkesini çekme ihtimali, düzenlemeyi yavaşlatan başlıca nedenlerden biri oldu.

Le Monde’un aktardığına göre tarım ve ekolojik dönüşüm bakanlıkları, 2025 yazında uzman kurumlardan daha sıkı kuralların ekonomik etkisini değerlendirmesini istedi. Yıl sonuna beklenen rapor, çalışmanın kapsamı ve karmaşıklığı nedeniyle gecikti.

Dava Danıştaya taşındı

Kadmiyum dosyası Fransa’nın en yüksek idari yargı organına da taşındı. Avukat ve eski Çevre Bakanı Corinne Lepage, devleti kusurlu biçimde hareketsiz kalmakla suçladı.

RFI, Tarım Bakanlığından ek bilgi istedi ancak yanıt alamadı.

Yeşillerden yasa teklifi

Yeşiller milletvekili ve çiftçi Benoît Biteau, aralık ayında kadmiyum oranı en yüksek gübrelerin 2027’den itibaren yasaklanmasını öngören bir yasa teklifi sundu.

Teklif, şubat ayında komisyondan kıl payı geçti. Ancak Meclis gündeminde yeterli alan bulmakta zorlandı. 14 Mayıs’taki partiler arası görüşme takviminde son sıraya konuldu.

Biteau, RFI’ye yaptığı açıklamada, “Bütün kanıtlara sahibiz ama hâlâ bekliyoruz” dedi. Direnci ‘anlaşılmaz’ bulduğunu belirten Biteau’ya göre artık beklemek için hiçbir gerekçe kalmadı. Çünkü alternatifler mevcut.

Alternatifler var ama geçiş zor

Kadmiyum maruziyetini azaltmak için fosfatlı gübre kullanımını düşüren tarım yöntemleri, Finlandiya ve Norveç gibi ülkelerden düşük kadmiyumlu fosfat kaynakları ve kadmiyumu fosfattan ayıran teknolojiler seçenekler arasında gösteriliyor.

Biteau, Fas’ın da fosfatındaki kadmiyum seviyesini düşürmeye başladığını söyledi. Biteau’ya göre Fas bugün kilogram başına 40 miligramın altına inebiliyor ve birkaç yıl içinde 20 miligrama ulaşmayı hedefliyor.

Fransa’nın en büyük çiftçi sendikası FNSEA, RFI’nin kadmiyum ve daha sıkı gübre sınırlarına ilişkin sorularına yanıt vermedi. Sendika Başkanı Arnaud Rousseau ise nisan başında France Inter’e yaptığı açıklamada, uygun fiyatlı alternatifler varsa daha sıkı sınırlara destek verebileceğini söyledi.

Gübre sektörü: Maliyetli ve karmaşık

Fransa gübre sektörü, yıllardır kadmiyum girişini azaltmaya çalıştığını savunuyor. Ancak sektör temsilcileri, kadmiyum giderme yöntemlerinin karmaşık ve pahalı olduğunu, tek başına çözüm olarak görülemeyeceğini belirtiyor.

Yeşiller milletvekili Catherine Hervieu’nün nisan ayında yayımladığı raporda ise Fransa’nın çevre sağlığı politikalarının devasa halk sağlığı sorunları karşısında hâlâ zayıf kaldığı uyarısı yapıldı.

Toprakta düşüş yıllar alacak

Biteau, yurttaş dilekçesinin Meclis grup liderlerine toplumdaki beklentiyi göstereceğini umuyor.

Ancak daha sıkı kurallar hemen kabul edilse bile kadmiyum seviyelerinin toprakta ve gıda zincirinde düşmesi yıllar, hatta onlarca yıl sürebilir.

Fransa şimdilik kadmiyum tarama testlerinin geri ödenmesini kabul etti. Böylece tespit kapasitesi genişletiliyor. Ancak asıl mücadele, kirliliğin kaynağında sınırlanıp sınırlanmayacağı konusunda Mecliste verilecek karara bağlı olacak.