On ayakkabılarını üreten Endonezyalı kadınların maaşı bir çift ayakkabı etmiyor

İsviçreli spor ayakkabı markası On, tedarik zincirindeki çalışma koşulları nedeniyle eleştirilerin hedefinde. Public Eye’ın araştırmasına göre, Endonezya’da On için üretim yapan çoğunluğu kadın olan bazı işçiler ayda yaklaşık 130 İsviçre frangı kazanıyor.

Bu tutar, İsviçre’de satılan bir çift On ayakkabısının ortalama fiyatından daha düşük. İsviçre’de bir çift On ayakkabısı yaklaşık 200 franga satılıyor.

“Bu para yetmiyor”

Araştırmanın merkezinde, Endonezya’nın Java Adası’ndaki Cirebon bölgesinde bulunan fabrikalar yer alıyor. On, birkaç yıldır üretiminin bir bölümünü bu bölgede yaptırıyor.

Cirebon’da yasal asgari ücret yaklaşık 2,9 milyon rupiah. Bu da yaklaşık 130 İsviçre frangına denk geliyor.

Public Eye’a konuşan 21 yaşındaki fabrika işçisi Tita, bu ücretle geçinmenin zor olduğunu söyledi. Tita, “Bu para yetmiyor. Cirebon’da yaşam maliyetleri çok yüksek” dedi.

Araştırmaya göre birçok işçi fazla mesai yapmak zorunda kalıyor. Bazıları borçlanıyor, bazıları ise ailesinden maddi destek almak durumunda kalıyor.

Fabrikalar bölgenin geçim yapısını değiştirdi

Public Eye, bölgede büyüyen ayakkabı üretiminin yerel yaşamı da değiştirdiğini belirtiyor. Araştırmaya göre bazı yerlerde tarım ve balıkçılık, yerini fabrikalara bıraktı.

30 yaşındaki ayakkabı işçisi ve yerel sendika sekreteri Suryana, şirketlerin bölgeden ayrılması hâlinde insanların geçim kaynaklarının büyük ölçüde ortadan kalkacağını söyledi.

Bu tablo, On’un hızlı büyümesiyle birlikte daha da dikkat çekici hâle geliyor. Şirket, 2025’te cirosunu yüzde 36 artırarak 3 milyar frankın üzerine çıkardı. Buna karşın tedarik zincirindeki birçok işçi geçim sınırında yaşamayı sürdürüyor.

Sendika kuran işçiler işten çıkarıldı

Araştırmada en dikkat çeken örneklerden biri Yihong adlı alt tedarikçi oldu. Bu şirketin On’un yanı sıra Asics ve New Balance için de üretim yaptığı belirtiliyor.

Public Eye’a göre Yihong’da bağımsız sendika kurulduktan sonra 112 sendika üyesi işini kaybetti.

On ve diğer markaların siparişleri geçici olarak durdurup şirkete baskı yapmasının ardından süreç değişti. İşten çıkarılan 64 kişi yeniden işe alındı ve bazılarına tazminat ödendi.

Suryana, işten çıkarmaların geri alınacağını duyduğunda ağladığını söyledi.

Markaların etkisi büyük

Public Eye, bu örneğin büyük markaların tedarikçiler üzerinde ne kadar etkili olabileceğini gösterdiğini savunuyor.

Kuruluşa göre On gibi şirketler isterse, tedarikçilerdeki hak ihlallerine karşı sonuç alabilecek baskı kurabiliyor.

Ancak araştırma, denetim sistemindeki boşlukları da ortaya koyuyor. Public Eye, On’un Yihong’daki gelişmelerden ancak sivil toplum araştırması sayesinde haberdar olduğunu belirtiyor. Oysa konu yerelde daha önce gündeme gelmişti.

On siparişleri geçici olarak durdurdu

Tages-Anzeiger’e konuşan bir On sözcüsü, şirketin iddialar üzerine hemen harekete geçtiğini söyledi.

Sözcüye göre On, Yihong’a verilen siparişleri geçici olarak durdurdu. Şirket, tedarikçinin tespit edilen ihlalleri tamamen giderdiğini kanıtlayana kadar bu kararın süreceğini bildirdi.

Geçim ücreti tartışması büyüyor

Araştırmanın en temel başlıklarından biri işçilerin geçinebileceği ücret alıp almadığı.

On, kendi sürdürülebilirlik raporunda ulusal asgari ücretlerin çoğu zaman yeterli yaşam standardı sağlamadığını kabul ediyor.

Şirket, mevcut ücret seviyesi ile geçim için gerekli gelir arasında belirgin bir fark bulunduğunu da kabul etmiş durumda. On’un hedefi, ana tedarikçilerinde geçim ücretini hayata geçirmek.

Yihong gibi alt tedarikçiler için ise bu yaklaşımın nasıl uygulanabileceği hâlâ değerlendiriliyor.

Public Eye bağlayıcı adım istiyor

Public Eye bu açıklamaları yeterli bulmuyor. Kuruluşa göre yüksek kâr eden On, tedarik zincirinin tamamında geçim ücretini güvence altına alacak mali güce sahip.

Sivil toplum kuruluşu, yalnızca doğrudan tedarikçilerde değil, üretimin bir bölümünü üstlenen alt şirketlerde de bağlayıcı adımlar atılmasını istiyor.

Public Eye’a göre sorun yalnızca ücretlerin düşüklüğü değil. Swiss Engineering ifadesiyle pazarlanan ayakkabıları üreten işçilerin temel ihtiyaçlarını karşılayacak ücret alamaması, markanın premium imajı ile fabrikalardaki gerçeklik arasında ciddi bir çelişki yaratıyor.